حق تحصیل از جمله حقوق اولیه بشر است که در ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر آن تأکید شده است.
طبق این ماده «هر کس حق تحصیل دارد. تحصیل ابتدایی بایستی رایگان و اجباری باشد. آموزش فنی و حرفهای بایستی در دسترس عموم قرار گیرد و آموزش عالی بایستی بر اساس استقحقاق، به یکسان در دسترس همه باشد.»
با این حال و از زمان آغاز به کار کابینه نهم در ایران، فعالان دانشجویی برای برخورداری از این حق با محدودیتهایی مواجه شدهاند.
در کنار تعلیقهای بلندمدت دانشجویان توسط کمیتههای انضباطی دانشگاهها، بحث دانشجویان ستارهدار در دومین سال حضور محمد مهدی زاهدی، وزیر دولت محمود احمدینژاد در وزارت علوم و آموزش عالی مطرح شد.
درسال ۸۵ تعدادی از دانشجویانی که در دوران تحصیل خود در امور صنفی و سیاسی فعال بودند، در زمان ثبتنام برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد با موانعی برخورد کردند.
مشکل برخی از این دانشجویان با اخذ تعهد کتبی در دانشگاه و سازمان سنجش برطرف شد، اما گروه سوم موسوم به دانشجویان سهستاره پس از مراجعه به سازمان سنجش با حکم ممنوعیت ادامه تحصیل روبرو شدند.
امسال و با آغاز اعلام نتایج آزمون کارشناسی ارشد، نسل سوم دانشجویان ستارهدار پا به عرصه گذاشتند.
با این حال دانشجویان محروم از تحصیل طی این سالها تلاشهای بسیاری جهت احقاق حقوق از دست رفته خود نمودهاند. از آن جمله میتوان به نشستهای خبری شورای دفاع از حق تحصیل دانشجویان اشاره کرد که آخرین آن، جمعه ۲۶ مهرماه ۱۳۸۷ در دفتر نشریه نامه برگزار شد.
در این نشست دکتر محمد ملکی، فعال ملی مذهبی و نخستین رییس دانشگاه تهران پس از انقلاب، مهندس کیوان صمیمی، مدیر مسوول نشریه توقیف شدهی نامه، مهندس کوروش زعیم، عضو شورای رهبری جبهه ملی ایران و نیز میلاد اسدی، عضو کمیته دفاع از حق تحصیل دفتر تحکیم وحدت به ایراد سخنرانی پرداختند.
سید ضیاء نبوی، از اعضای شورای دفاع از حق تحصیل دانشجویان پس از نشست میگوید: «در این نشست که با محوریت دفاع از حق تحصیل دانشجویان برگزار شد، دانشجویان محروم از تحصیل از هر گروهی حضور داشتند. اعم از دانشجویانی که بهواسطه تعلیق آموزشی از تحصیل بازماندهاند تا دانشجویان ستارهدار، دانشگاه آزاد و دانشجویان بهائی.»
نبوی در مورد دانشجویان محروم از تحصیل میافزاید: «در دوران دانشجویی به دلیل فعالیتهای سیاسی شش روز بازداشت بودم و دو ترم با رأی کمیته انظباطی از تحصیل محروم شدم. امسال پس از شرکت در آزمون و عدم ارائه کارنامه به سازمان سجش مراجعه کردم. به من گفته شد که بایستی به هسته گزینش استاد و دانشجو در طبقه چهارم سازمان مراجعه کنم. در آنجا دکتر نوربخش، مسوول هسته به من توضیح داد که به دلیل فعالیتهای دانشجویی اجازه ادامه تحصیل به من داده نشده است.»
ضیاء نبوی که خود امسال از گرفتن کارنامه آزمون ارشد محروم مانده، در مورد آمار این شورا از دانشجویان محروم از تحصیل میگوید: «طبق اطلاعاتی که تاکنون جمعآوری کردیم، در کنکور امسال دستکم به ۱۸ دانشجو کارنامه ارائه نشده، ۵ نفر با وجود کسب رتبه عالی در اعلام نتایج عالی مردود شدهاند و ۶ نفر در دانشگاه آزاد اجازه ثبتنام نیافتهاند. در چند روز اخیر مطلع شدهایم که ۳ نفر هم موفق به ثبتنام در آزمون تکمیل ظرفیت نشدهاند.»
مهدیه گلرو، دانشجوی رشته اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی از جمله سخنرانان این مراسم بود. خانم گلرو که خود با حکم چهار ترم تعلیق از تحصیل روبروست، اهداف شورای دفاع از حق تحصیل را اینگونه تشریح میکند:
«در درجه اول ما برای احقاق حقوق کسانی که از ادامه تحصیل محروم شدهاند تلاش میکنیم. در درجه دوم هدف ما این است تا به روند غیرقانونی وزارت علوم در محرومیت فعالان دانشجویی از تحصیل اعتراض و با آن مخالفت کنیم.
در واقع این روند را برای وزارت علوم و سازمان سنجش هزینهساز کنیم. و دست آخر نیز دانشجویانی را که فعالیت سیاسی میکنند مورد حمایت قرار دهیم.»
خانم گلرو در مورد فعالیتهای این شورا به نشست خبری در ابتدای فصل تابستان سال جاری، کنفرانس مطبوعاتی در دفتر کانون مدافعان حقوق بشر و دو تجمع در برابر سازمان سنجش و مجلس شورای اسلامی اشاره میکند.
پویا محمودیان، مدیر مسوول نشریه دانشجویی ریوار از جمله دانشجویانی که با وجود کسب رتبه ۶ آزمون رشته پلیمر موفق به قبولی در هیچکدام از موارد انتخابی خود نشده است.
وی در اردیبهشتماه سال گذشته در پی چاپ نشریات توهینآمیز منتسب به انجمن اسلامی دانشگاه صنعتی امیرکبیر به همراه ۸ تن دیگر از مدیران مسوول نشریات و فعالان انجمن اسلامی دستگیر شد و مدتی را در زندان اوین سپری کرد.
شیوا نظرآهاری، فعال حقوق بشر و دانشجوی دانشگاه آزاد که از ثبتنام در آزمون تکمیل ظرفیت دانشگاههای سراسری بازمانده، در این خصوص میگوید:
«در زمان ثبتنام اینترنتی با پیغام نادرست بودن مشخصات مواجه میشدم. با مراجعه به سازمان سنجش به هسته گزینش استاد و دانشجو ارجاع داده شدم.
در آنجا منشی آقای دکتر نوربخش اسمم را پرسید. لیست اسامی را چک کرد و گفت مشکل گزینشی دارید و از طرف وزارت اطلاعات حق ادامه تحصیل ندارید. مشکلتان را با وزارت حل کنید. وی همچنین به من تذکر داد که در سالهای آینده هم حق شرکت در آزمون و ادامه تحصیل را ندارم و وضع به همین منوال است.»
از خانم نظر آهاری، عضو کمیته گزارشگران حقوق بشر در مورد فعالیتهایش در زمان دانشجویی میپرسم. وی با ذکر این نکته که به دلیل جو محدود دانشگاه آزاد امکان انجام هیچ نوع فعالیتی در درون دانشگاه نیست میافزاید:
«فعالیتهای من در خارج از دانشگاه نیز در زمینه حقوق بشر و در چارچوب کمیته گزارشگران بود. اما حتی تحصیل نیز زمانی که بازداشت یا به وزارت اطلاعات احضار میشدم همیشه تهدیدم میشدم که از تحصیلم جلوگیری میشود.
اما اگر جرمی و پروندهای بوده در دادگاه به آن رسیدگی و حکمش صادر شده و عمل وزارت اطلاعات هیچ گونه توجیه قانونی ندارد.»
وی خاطرنشان میکند: «حق تحصیل از جمله حقوق اساسی شهروندان است و آن را نمیتوان خودسرانه سلب نمود. در قانون اساسی ایران هم تصریح شده که شرایط تحصیل بایستی برای همگان فراهم باشد.»
صادق شجاعی، عضو کمیته اجرایی شورای دفاع از حق تحصیل دانشجویان در مورد نشست در جلسه شورای عمومی که بعدازظهر برگزار شد، گفت:
«در این جلسه وظیفه تدوین اساسنامه شورا نیز علاوه بر امور اجرایی شورا، به این کمیته محول شد. شجاعی، دانشجوی رشته ارتباطات و روزنامهنگاری دانشگاه علامه طباطبایی به اتهام تشکیل انجمن اسلامی و نیز مصاحبه با رسانههای بیگانه علیه مسوولان دانشگاه از سوی کمیته انظباطی به سه ترم محرومیت از تحصیل محکوم شده است.
مهناز پراکند، حقوقدان و وکیل دادگستری، از دیگر سخنرانان این نشست بود. خانم پراکند که وکالت هفت نفر از دانشجویان بهائی محروم از تحصیل را به عهده دارد، در مورد وضعیت موکلان خود میگوید:
«برای این عده دادخواست تنظیم کرده و به دیوان عدالت اداری ارایه کردیم. برخی از این افراد به دلیل داشتن دیانت بهائی از دانشگاه اخراج شده بودند. از ثبتنام عدهی دیگر با وجود قبولی موفق به ثبتنام جلوگیری شده بود و گروه آخر موفق به دریافت کارنامه آزمون نشده بودند.
در اکثر آرایی که دریافت کردیم، به مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی اشاره شده بود و دلیل دیگری ذکر نشده بود.»
مصوبهی مورد اشاره دیوان عدالت اداری در تاريخ ششم اسفند ۱۳۶۹ (۲۵ فوريه ۱۹۹۱) توسط حجّتاﻻسلام سیّد محمّد گلپایگانی، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی امضا و به تأیید آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، رسیده است.
در بند سوم این مصوبه که خطاب به دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی صادر شده قید شده که بايستی از ثبت نام بهائيان در دانشگاهها جلوگيری به عمل آيد و چنانچه بهائی بودن فردی حین تحصیل احراز گردید، بایستی فوراً از ادامه تحصیل وی ممانعت به عمل آید.
بنابر آمار دفتر جامعه بينالمللی بهائيان در سازمان ملل متحد، در سال تحصيلی ۸۷-۸۶ در ايران، ۳۶۹ بهائی در ايران برای ورود به دانشگاهها و موسسات آموزش عالی پذيرفته شدند که از ثبت نام ۱۹۱ تن از آنان جلوگيری به عمل آمد و دست کم هفتاد نفر از آنان پس از آنکه هويت مذهبی شان مشخص شده، تا پيش از پايان نيمسال نخست، از تحصيل محروم شدند.
kouhyar@radiozamaneh.com
